Στην Κύπρο του 2025, η δημόσια συζήτηση για την παραβατικότητα των ανηλίκων επανέρχεται δυναμικά. Όλο και περισσότερες φωνές, μέσα από τα ΜΜΕ και τα κοινωνικά δίκτυα, ζητούν «να μπει μια τάξη», να υπάρξει ποινική ευθύνη από τα 14 έτη και να δημιουργηθούν αναμορφωτήρια.

Όμως, το ερώτημα παραμένει: Υπάρχουν οι υποδομές, το προσωπικό και το σύστημα που θα στηρίξει πραγματικά αυτά τα παιδιά;

Σύμφωνα με τον Ποινικό Κώδικα της Κυπριακής Δημοκρατίας, τα παιδιά κάτω των 14 ετών δεν μπορούν να διωχθούν ποινικά. Από τα 14 και άνω, όμως, ο ανήλικος θεωρείται ποινικά υπεύθυνος αν και αντιμετωπίζεται από Δικαστήριο Ανηλίκων.

Η φιλοσοφία του νόμου υποτίθεται ότι είναι αναμορφωτική και όχι τιμωρητική: Στόχος είναι η επανένταξη, όχι η τιμωρία.

Ωστόσο, το νομικό πλαίσιο βρίσκεται σε γκρίζα ζώνη. Υπάρχουν εισηγήσεις όχι ακόμη νομοθετημένες για ενίσχυση της ποινικής ευθύνης από τα 14, καθώς και για δημιουργία ειδικών αναμορφωτηρίων. Μόνο που, όπως παραδέχονται και λειτουργοί του κράτους, τέτοια υποδομή σήμερα δεν υπάρχει.

Η πραγματικότητα πίσω από τις προτάσεις

Στην πράξη, η Κύπρος δεν διαθέτει λειτουργικό αναμορφωτήριο. Υπάρχει στα χαρτιά η λεγόμενη «Σχολή Αγωγής», αλλά δεν λειτουργεί ως θεσμός με παιδαγωγικό ή θεραπευτικό ρόλο.

Οι ανήλικοι που παραβαίνουν τον νόμο συνήθως: παραπέμπονται στις Κοινωνικές Υπηρεσίες, μπαίνουν υπό επιτήρηση, ή σε πολύ σοβαρές περιπτώσεις, κρατούνται προσωρινά σε χώρους των Κεντρικών Φυλακών, χωριστά από ενήλικες.

Το σύστημα δεν διαθέτει ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς και ειδικούς συμβούλους σε επαρκή αριθμό. Οι υπηρεσίες που υποτίθεται ότι λειτουργούν «αναμορφωτικά» είναι υποστελεχωμένες και αποσπασματικές.

Την ίδια ώρα, τα σχολεία της Κύπρου δείχνουν να πνίγουν τα παιδιά στην ύλη και στην πίεση.

Οι μαθητές του γυμνασίου και του λυκείου περνούν το πρωί σε υπερφορτωμένα ωρολόγια προγράμματα και το απόγευμα σε φροντιστήρια.

«Παιδιά που δεν αντέχουν το σχολείο, τα βαφτίζουμε «προβληματικά». Η μουσική γίνεται με αυλό, η τέχνη με βαθμό, και η ψυχολογία δεν υπάρχει πουθενά στο πρόγραμμα. Αντί λοιπόν να συζητούμε για το γιατί ένα παιδί γίνεται παραβατικό, η δημόσια συζήτηση στρέφεται στο πού θα το κλείσουμε.

Το σουηδικό παράδειγμα

Στη Σουηδία, η ποινική ευθύνη αρχίζει μόνο από τα 15 έτη. Ένα παιδί 13 ή 14 ετών που διαπράττει παράβαση δεν οδηγείται σε δικαστήριο, αλλά αναλαμβάνεται από τις κοινωνικές υπηρεσίες.

Η Σουηδία διαθέτει «SiS Youth Homes», ειδικά κέντρα με ψυχολόγους, εκπαιδευτικούς και κοινωνικούς λειτουργούς, όπου η φροντίδα, η εκπαίδευση και η θεραπεία είναι μέρος του συστήματος.

Εκεί το παιδί μαθαίνει, θεραπεύεται και επιστρέφει, όχι στιγματισμένο αλλά υποστηριγμένο.

Στην Κύπρο, η έννοια του «αναμορφωτηρίου» ακούγεται χωρίς σχέδιο, χωρίς επιστημονικό πλαίσιο και χωρίς δομές.

Αν τελικά προχωρήσει η ιδέα για διώξεις 14χρονων, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να δούμε παιδιά να στιγματίζονται, να απομονώνονται και να χάνουν κάθε ευκαιρία επανένταξης.

Και όλα αυτά, σε μια κοινωνία που ακόμη δεν έχει λύσει τα βασικά  σχολεία χωρίς ψυχολόγους, προγράμματα χωρίς ευελιξία, και ένα σύστημα που βλέπει τα συμπτώματα, όχι τις αιτίες.

Η παραβατικότητα των ανηλίκων δεν είναι ζήτημα νόμου, αλλά ζήτημα φροντίδας.

Αντί για νέους τοίχους και αναμορφωτήρια, η Κύπρος χρειάζεται: σχολεία με ψυχολόγους, κοινωνικές υπηρεσίες που να λειτουργούν και μια κοινωνία που να ακούει τα παιδιά πριν φτάσουν να «παραβατούν».

Ίσως τότε, να μη χρειάζεται να μιλάμε καθόλου για «αναμόρφωση»  γιατί η φροντίδα θα την έχει ήδη πετύχει.