Σε ένα κράτος δικαίου, η άμεση δράση της αστυνομίας σε περιπτώσεις παράνομων δραστηριοτήτων θεωρείται αυτονόητη. Όταν υπάρχουν πληροφορίες, ακολουθούν έλεγχοι, επιχειρήσεις, και αν χρειαστεί  συνέπειες. Αλλά γιατί αυτή η λογική δεν εφαρμόζεται με την ίδια σφοδρότητα στον δημόσιο τομέα;

Η απάντηση δεν είναι απλή, αλλά η ρίζα του προβλήματος μπορεί να εντοπιστεί στην απουσία διαφάνειας και στην ανοχή κρυφών μηχανισμών εξουσίας. Οι κυβερνήσεις έρχονται και φεύγουν, οι υπουργοί αλλάζουν, αλλά κάτω από την επιφάνεια, μια διοικητική μηχανή συνεχίζει να λειτουργεί ανεξέλεγκτη. Κάποιοι δημόσιοι υπάλληλοι, εδραιωμένοι σε βασικές θέσεις, έχουν τη γνώση, τις διασυνδέσεις και την ικανότητα να διαμορφώνουν αποφάσεις μακριά από το δημόσιο βλέμμα.

Τι θα γινόταν αν εφαρμοζόταν αιφνίδιος έλεγχος σε όλες τις δημόσιες υπηρεσίες;

Θα αποκαλυπτόταν, πιθανότατα, μια σειρά από πρακτικές που παραμένουν στο σκοτάδι:

• Κατάχρηση πόρων (ιδιωτική χρήση εξοπλισμού, αδικαιολόγητες δαπάνες).
• Πολιτικές διαπλοκές (εκβιαστικές πρακτικές, διαφθορά, προστατευτισμοί).
• Αδράνεια και εσκεμμένη καθυστέρηση σε ζητήματα που αφορούν τον πολίτη.

Σε ένα κράτος με χιλιάδες δημόσιους υπαλλήλους και πολυσύνθετους μηχανισμούς, η ιδέα ότι ένα άτομο, ακόμα κι αν πρόκειται για τον Πρόεδρο, μπορεί να ελέγξει ή να γνωρίζει κάθε λειτουργία του δημοσίου, είναι απλώς αφελής. Η δουλειά του αρχηγού του κράτους δεν είναι να εποπτεύει προσωπικά αν ο υπάλληλος του όποιου Υπουργείου ή Υφυπουργείου σέρνει το ποντίκι αν κάποιος στη Διοίκηση Εσόδων «ξεχάστηκε» να ελέγξει μια ύποπτη δήλωση.

Στο παρασκήνιο, μια ομάδα “αθάνατων” υπαλλήλων με γνώσεις, διασυνδέσεις και ισχύ που ξεπερνούν τα επίσημα όργανα που καθορίζει συχνά την πορεία της διοίκησης. Η διαφάνεια εδώ δεν απουσιάζει τυχαία: Είναι σκόπιμα απούσα.

Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι η άγνοια του Προέδρου, αλλά η έλλειψη μηχανισμών που κάνουν περιττή αυτή την άγνοια.

Αν υπήρχαν αυτόματοι, διαφανείς έλεγχοι, κανείς δεν θα εξαρτιόταν από το αν «ο Πρόεδρος το ήξερε». Αν οι ελεγκτικές αρχές λειτουργούσαν ανεξάρτητα και χωρίς πολιτική πίεση, οι διαρροές, οι καταχρήσεις και οι εκβιασμοί θα μειώνονταν δραματικά.

Αν η δικαιοσύνη απαντούσε γρήγορα σε παραβάσεις, κανένας «κρυφός κύριος» του δημοσίου δεν θα αισθανόταν ατιμώρητος.

Ο Πρόεδρος δεν είναι παντογνώστης, ούτε ηθικός επόπτης κάθε γραφείου. Αλλά είναι υπεύθυνος για το σύστημα που το επιτρέπει. Αν δεν προωθήσει θεσμικές αλλαγές που εγγυώνται αυτόματη διαφάνεια, τότε  όχι, δεν φταίει άμεσα για κάθε δυσλειτουργία.

Ο πολίτης δεν ζητά από τον Πρόεδρο να παίζει μπάτσος και δικαστής σε χιλιάδες γραφεία. Ζητά ένα σύστημα που να λειτουργεί χωρίς να χρειάζεται κανείς να τον ελέγχει. Γιατί, στο τέλος της ημέρας, η πραγματική διακυβέρνηση δεν μετριέται από το τι γνωρίζει ένα άτομο, αλλά από το πόσο λίγη άγνοια χρειάζεται για να λειτουργήσει δίκαια.

Το πρόβλημα είναι θεσμικό. Δεν αρκούν οι θεσπισμένες ελεγκτικές αρχές αν δεν υπάρχει πολιτική βούληση για πραγματική διαφάνεια. Η κυβέρνηση, αν πραγματικά ενδιαφέρεται για τη λογοδοσία, οφείλει να εφαρμόσει συστηματικούς, απρόσκλητους ελέγχους, όχι ως θεατρική πράξη, αλλά ως μόνιμη πρακτική.